Bütçe açığı, belirli bir dönemde kamu bütçesindeki giderlerin bütçe gelirlerinden daha yüksek olması durumunda ortaya çıkar. Gelirler giderleri aşarsa bütçe fazlası oluşur. Bütçe dengesi, kamu maliyesinin gelir ve harcama tarafı arasındaki temel ilişkiyi gösterir.
Devletler vergi ve diğer gelirleri toplarken personel giderleri, sosyal harcamalar, mal ve hizmet alımları, yatırımlar, transferler ve faiz ödemeleri dahil çeşitli harcamalar gerçekleştirir.
Bu gelir ve giderlerin arasındaki fark bütçe dengesini oluşturur.
BÜTÇE AÇIĞI NASIL HESAPLANIR?
Basitleştirilmiş hesapta bütçe gelirlerinden bütçe giderleri çıkarılır.
Örneğin bir kamu bütçesinde belirli dönemde 900 milyar lira gelir elde edilirken 1 trilyon lira harcama yapılmışsa gelir ile gider arasında 100 milyar liralık açık oluşur.
Gelirlerin giderlerden yüksek olması durumunda ise bütçe fazlasından söz edilir.
BÜTÇE GELİRLERİ NELERDİR?
Vergiler kamu bütçesinin temel gelir kaynakları arasındadır. Gelir ve kazanç üzerinden alınan vergiler, tüketim üzerinden alınan vergiler ve çeşitli diğer vergilerin yanında vergi dışı gelirler de bütçede yer alabilir.
Bütçe gelirlerinin kapsamı kullanılan kamu maliyesi tanımına göre değişebilir.
BÜTÇE GİDERLERİ NELERDİR?
Kamu personel giderleri, mal ve hizmet alımları, cari transferler, sermaye giderleri ve faiz ödemeleri bütçe harcamalarının temel kalemleri arasında bulunabilir.
Bu nedenle bütçe açığının büyümesi yalnızca tek bir harcama türünün arttığı anlamına gelmez. Gelirlerdeki değişim de bütçe dengesini etkileyebilir.
BÜTÇE AÇIĞI NASIL FİNANSE EDİLİR?
Bütçe açığının ortaya çıkması ile açığın finansmanı iki ayrı kavramdır.
Açık gelirler ile giderler arasındaki farkı gösterirken finansman bu farkın nasıl karşılandığını gösterir. Kamu borçlanması finansman yöntemlerinden biridir.
Devlet iç veya dış piyasalarda borçlanarak finansman sağlayabilir. Nakit varlıklardaki değişimler ve ilgili mevzuata bağlı diğer finansman işlemleri de kamu finansmanı hesaplarında yer alabilir.
BÜTÇE AÇIĞI NEDEN GSYH'YE ORANLANIR?
Nominal açık miktarı ekonominin büyüklüğünden etkilenir. Aynı tutardaki bütçe açığı farklı büyüklükteki iki ekonomi açısından aynı ağırlığı taşımayabilir.
Bu nedenle bütçe dengesinin GSYH'ye oranı, farklı dönemler ve ekonomiler arasında kamu maliyesinin karşılaştırılmasında kullanılan göstergelerden biridir.
Bütçe açığı ile kamu borcu da aynı kavram değildir. Bütçe açığı belirli bir dönemdeki gelir-gider farkını, kamu borcu ise geçmiş dönemlerden gelen yükümlülüklerin belirli bir tarihteki stokunu ifade eder.
Kaynak: T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri; Uluslararası Para Fonu (IMF), Government Finance Statistics.