Faiz dışı denge, kamu bütçesinin faiz giderleri hesaba katılmadan gelirleri ile harcamaları arasındaki farkı gösterir. Bütçe gelirleri faiz dışındaki giderlerden yüksekse faiz dışı fazla, düşükse faiz dışı açık ortaya çıkar.
Bir devletin bütçe harcamalarının bir bölümü geçmiş dönemlerde oluşan borçlara ilişkin faiz ödemelerinden kaynaklanabilir. Faiz dışı denge, bu giderleri ayrıştırarak cari dönemdeki kamu gelirlerinin faiz dışındaki harcamaları karşılayıp karşılamadığını göstermeyi amaçlar.
FAİZ DIŞI DENGE NASIL HESAPLANIR?
Temel hesap bütçe gelirlerinden faiz dışı bütçe giderlerinin çıkarılmasıdır.
Örneğin varsayımsal olarak bütçe gelirleri 1 trilyon lira, toplam giderler 1 trilyon 100 milyar lira ve bu giderlerin 200 milyar lirası faiz ödemelerinden oluşsun.
Bu durumda toplam bütçe 100 milyar lira açık verir. Ancak faiz dışı giderler 900 milyar liradır. Gelirler faiz dışı giderlerden 100 milyar lira yüksek olduğu için bütçede 100 milyar liralık faiz dışı fazla bulunur.
BÜTÇE AÇIĞI VARKEN FAİZ DIŞI FAZLA OLABİLİR Mİ?
Evet. Bütçe dengesi ile faiz dışı denge farklı hesaplamalardır.
Faiz ödemeleri yeterince yüksekse kamu bütçesi toplamda açık verirken faiz giderleri çıkarıldığında faiz dışı fazla oluşabilir.
Tersi durumda faiz giderleri hesaba katılmadan dahi kamu harcamaları gelirlerin üzerindeyse faiz dışı açık ortaya çıkar.
NEDEN FAİZ ÖDEMELERİ AYRILIR?
Faiz giderleri büyük ölçüde mevcut kamu borç stokunun, borçlanma maliyetlerinin, vadelerin ve geçmiş finansman kararlarının etkisini taşır.
Faiz dışı denge bu maliyeti ayrı tutarak kamu maliyesinin gelir ve faiz dışı harcama tarafındaki mevcut görünümü incelemeye yardımcı olur.
FAİZ DIŞI FAZLA BORCU OTOMATİK OLARAK AZALTIR MI?
Hayır. Kamu borcunun değişimi yalnızca faiz dışı dengeye bağlı değildir.
Faiz ödemeleri, ekonomik büyüme, enflasyon, borçlanma faizleri, döviz kuru hareketleri, kamu varlık ve yükümlülüklerindeki değişimler ile diğer finansman işlemleri borç stokunun seyrini etkileyebilir.
Bu nedenle faiz dışı fazla verilmesi kamu borcunun aynı tutarda azalacağı anlamına gelmez.
FAİZ DIŞI DENGE NEDEN GSYH'YE ORANLANIR?
Bütçe açığında olduğu gibi faiz dışı dengenin nominal büyüklüğü de ekonominin ölçeğinden etkilenir. Farklı yılları veya ülkeleri karşılaştırmak için faiz dışı dengenin GSYH'ye oranı kullanılabilir.
Faiz dışı denge bu yönüyle bütçe dengesinin alternatifi değil, kamu maliyesinin farklı bir bölümünü gösteren tamamlayıcı bir göstergedir.
Kaynak: T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri; Uluslararası Para Fonu (IMF), Government Finance Statistics.