Döviz kurundaki yükseliş, Türkiye'de yalnızca ithal ürünlerin fiyatlarını etkilemiyor. Üretimde kullanılan hammaddelerden enerji maliyetlerine kadar birçok kalem üzerinden tüketici fiyatlarına yansıyabiliyor. Ekonomide bu mekanizma döviz kuru geçişkenliği olarak adlandırılıyor.
Türkiye'de dolar ve euro kurlarındaki değişimler, fiyatların oluşumunda önemli rol oynuyor. Bunun temel nedenlerinden biri, üretim ve tüketimde kullanılan birçok malın doğrudan veya dolaylı olarak ithalata bağlı olması.
Ancak döviz kurundaki her artışın enflasyona aynı oranda yansıması gerekmiyor. Etkinin büyüklüğü ürünün ithalat payına, şirketlerin maliyet yapısına, talep koşullarına ve fiyatlama davranışlarına göre değişiyor.
DÖVİZ KURU GEÇİŞKENLİĞİ NEDİR?
Döviz kuru geçişkenliği, döviz kurundaki değişimin yurt içindeki mal ve hizmet fiyatlarına ne ölçüde yansıdığını ifade ediyor.
Örneğin yurt dışından 100 dolara ithal edilen bir ürünün dolar kuru 40 lirayken TL karşılığı 4 bin lira olur.
Kurun 44 liraya yükselmesi durumunda aynı ürünün döviz cinsinden fiyatı değişmese bile TL karşılığı 4 bin 400 liraya çıkar.
Bu örnekte kur artışı ithalat maliyetini yüzde 10 yükseltir. Ancak ürünün tüketiciye satış fiyatının mutlaka yüzde 10 artması gerekmez.
Vergiler, taşıma giderleri, kâr marjları, stoklar ve rekabet koşulları nihai fiyatı etkiler.
İTHAL ÜRÜNLERDE FİYATLAR NASIL DEĞİŞİYOR?
Döviz kurunun en doğrudan etkisi, ithal edilen tüketim mallarında görülür.
Otomobil, elektronik eşya, bazı makineler ve ithal dayanıklı tüketim ürünlerinin maliyetleri döviz kurundan etkilenebilir.
İthalatçı şirketin aynı ürünü satın almak için daha fazla Türk lirası ödemesi gerektiğinde, bu maliyet artışı satış fiyatına yansıtılabilir.
YERLİ ÜRÜNLER NEDEN PAHALANABİLİYOR?
Bir ürünün Türkiye'de üretilmesi, maliyetinin tamamen Türk lirasından oluştuğu anlamına gelmez.
Sanayide kullanılan makineler, kimyasallar, elektronik parçalar, enerji ve çeşitli hammaddeler ithal edilebiliyor.
Örneğin Türkiye'de üretilen bir beyaz eşyanın bazı parçaları yurt dışından geliyorsa kur artışı üretim maliyetini yükseltebilir.
Benzer şekilde ithal gübre, yem, yakıt ve tarımsal ekipman maliyetleri gıda üretim fiyatlarını etkileyebilir.
Bu nedenle kur artışı, doğrudan ithal edilmeyen ürünlerin fiyatlarına da dolaylı biçimde yansıyabilir.
ENERJİ MALİYETLERİ NASIL ETKİLENİYOR?
Petrol ve doğal gaz gibi enerji kaynaklarının uluslararası piyasalarda döviz üzerinden fiyatlanması, kur değişimlerini enerji maliyetleri açısından önemli hale getiriyor.
Akaryakıt fiyatlarındaki artış, taşımacılık giderlerini yükseltebilir. Doğal gaz maliyetleri ise sanayi üretimini ve elektrik fiyatlarını etkileyebilir.
Bu maliyetler, üretim ve dağıtım zinciri boyunca başka ürünlerin fiyatlarına da aktarılabilir.
BEKLENTİLER FİYATLARI NEDEN ETKİLİYOR?
Döviz kurunun fiyatlara etkisi yalnızca gerçekleşen ithalat maliyetlerinden kaynaklanmıyor.
Şirketler gelecekte döviz kurunun yükseleceğini düşünürse, stok yenileme maliyetlerini dikkate alarak fiyatlarını önceden değiştirebilir.
Benzer şekilde ücret, kira ve hizmet fiyatlarının belirlenmesinde gelecekteki enflasyon beklentileri rol oynayabilir.
Bu nedenle kur değişimleri beklentiler üzerinden de fiyatlama davranışlarını etkileyebilir.
KUR YÜZDE 10 ARTARSA ENFLASYON DA YÜZDE 10 MU ARTAR?
Hayır. Döviz kurundaki artış ile tüketici enflasyonu arasında bire bir ve değişmez bir ilişki bulunmuyor.
Kur geçişkenliği ürün gruplarına, ekonominin içinde bulunduğu koşullara ve fiyatlama davranışlarına göre farklılaşıyor.
Şirketlerin maliyet artışını ne kadar hızlı fiyatlarına yansıttığı, tüketici talebinin gücü ve uygulanan vergiler bu ilişkiyi etkileyebiliyor.
Ayrıca kur artışının fiyat düzeyini bir kez yükseltmesi ile enflasyonun sürekli hızlanması aynı şey değildir. Enflasyon, fiyatların genel düzeyindeki değişim oranını gösterir.
Dolayısıyla döviz kuru geçişkenliğini anlamak için yalnızca doların ne kadar yükseldiğine değil, bu artışın üretim maliyetleri ve tüketici fiyatlarına hangi kanallardan yayıldığına da bakmak gerekir.
Kaynak: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, döviz kuru geçişkenliği araştırmaları.